محیط شناسی روابط فرهنگی

وضعیت رو به بهبود اشتغال زنان در عربستان سعودی

سه شنبه ۱۴۰۳/۰۴/۱۹
نویسنده: developer

در ماه مه ۲۰۲۳، ریانه برناوی، مهندس زیست‌پزشکی سعودی، اولین زن عرب بود که با پیوستن به مأموریت یک شرکت خصوصی به ‌ایستگاه فضایی بین‌المللی، به فضا رفت. عربستان سعودی مدت‌هاست که به دلیل محدودیت‌های سخت‌گیرانه‌اش برای اشتغال زنان شناخته شده است اما در ۱۵ سال گذشته برای ارائه فرصت‌های…

در ماه مه ۲۰۲۳، ریانه برناوی، مهندس زیست‌پزشکی سعودی، اولین زن عرب بود که با پیوستن به مأموریت یک شرکت خصوصی به ‌ایستگاه فضایی بین‌المللی، به فضا رفت. عربستان سعودی مدت‌هاست که به دلیل محدودیت‌های سخت‌گیرانه‌اش برای اشتغال زنان شناخته شده است اما در ۱۵ سال گذشته برای ارائه فرصت‌های بیشتری به زنان برای کار در خارج از خانه تلاش کرده است. سفر برناوی تنها یکی از اولین سفر‌ها بود. صد‌ها هزار زن سعودی اکنون به اولین اعضای زن خانواده خود تبدیل شده‌اند که در خارج از خانه در مکان‌هایی مانند سینما، ‌ایستگاه‌های قطار، مراکز خرید و دفاتر شرکت‌ها کار می‌کنند. اتفاقی که برای نسل‌های گذشته غیرقابل تصور است.

از نظر تاریخی، اشتغال زنان در عربستان سعودی هم بر اساس استاندارد‌های جهانی و هم در خاورمیانه بسیار کم بوده است. در سال ۲۰۱۱، ۵۶ درصد از مردان سعودی شاغل بودند اما تنها ۱۰ درصد از زنان سعودی شاغل بودند. دولت عربستان سعودی مدت‌هاست که زنان را به گرفتن دیپلم دبیرستان و تحصیل در کالج تشویق می‌کند. بسیاری از زنان در خارج از کشور با بورسیه ملک عبدالله، که از دانشجویان عربستانی حمایت می‌کند، تحصیل می‌کنند. درآمد نسبتاً بالای مردان سعودی و برنامه‌های حمایت اجتماعی گسترده دولت این امکان را برای اکثر زنان فراهم کرده که کار نکنند. بسیاری از آن‌ها با توجه به هنجار‌های فرهنگی قوی عربستان در برابر تعاملات جنسی مختلط، ترجیح دادند کار نکنند. زنانی که خارج از خانه کار می‌کردند نیز با محدودیت‌های قانونی مواجه بودند. آن‌ها از برخی صنایع و مشاغل و شیفت شب محروم بودند.

اما اعتراضات بهار عربی در سال‌های ۲۰۱۰-۲۰۱۱، دولت عربستان را مجبور کرد تا با این واقعیت روبرو شود که افزایش بیکاری جوانان دیگر تنها با ایجاد مشاغل در بخش دولتی قابل حل نیست. کمپین دولت برای تحت فشار قرار دادن بخش خصوصی برای ایجاد مشاغل بیشتر برای سعودی‌ها برای زنان نیز فرصت‌هایی را ایجاد کرد.

زنان سعودی مدت‌هاست که از یک سیستم آموزش عمومی جامع، با تحصیل رایگان در دانشگاه بهره‌مند شده‌اند. مدارس رسمی برای زنان و دختران در دهه ۱۹۶۰ به طور گسترده در دسترس قرار گرفت. به لطف حمایت زنان نخبه سعودی، آموزش عالی برای زنان در دهه ۱۹۸۰ گسترش یافت اما این اغلب به اشتغال در بخش خصوصی تبدیل نمی‌شد. قبل از سال ۲۰۱۰، حدود دو سوم زنان سعودی که شاغل بودند در بخش دولتی کار می‌کردند. اکثریت قریب به اتفاق آن‌ها در مدارس دخترانه مشغول به کار بودند.چنین مشاغلی دارای موقعیت بالا و از نظر اجتماعی مطلوب بودند. آن‌ها اغلب دستمزد‌های بالاتر، امنیت شغلی بهتر، ساعات کاری جذاب‌تر و محیط‌های کاری تفکیک جنسیتی را ارائه می‌کردند.

اعتراضات بهار عربی در عربستان سعودی ملایم‌تر از بسیاری از کشور‌های منطقه بود اما بیکاری به یک منبع خاص برای نگرانی عمومی تبدیل شده بود. دولت به شدت به کاهش بیکاری جوانان و اتکای کشور به نیروی کار خارجی واکنش نشان داد. تا ژوئن ۲۰۱۱، دولت یک سهمیه استخدامی برای شرکت‌های بخش خصوصی و یک برنامه بیکاری را اعلام کرد که کمک مالی ماهانه به جویندگان کار ارائه می‌کرد. در ماه اول این برنامه، بیش از ۵۰۰۰۰۰ زن برای دریافت مزایا، از جمله دسترسی به برنامه‌های آموزشی آنلاین، ثبت نام کردند.تا سال ۲۰۱۵، نزدیک به دو سوم شرکت‌های خصوصی مستقر در عربستان سعودی، زنان را استخدام کرده بودند. سهم زنان سعودی‌ها در بخش خصوصی تقریباً سه برابر شده و به ۲۷ درصد رسیده است.

مارپیچ رو به بالا

پس از بهار عربی، ملک عبدالله نیز اصلاحاتی را مختص زنان اعلام کرد. زنان سعودی، واجد شرایط رای دادن و نامزدی در انتخابات شهرداری شدند. در سال ۲۰۱۸، دولت ممنوعیت رانندگی زنان را لغو کرد، تصمیمی که حتی آن‌ها را قادر به کار در شرکت‌های اشتراکی سواری مانند اوبر کرد. در سال ۲۰۱۹، دولت قوانین قیمومیت را تغییر داد، قوانینی که زنان را ملزم می‌کرد برای کار، مسافرت یا حتی مراقبت‌های پزشکی از یکی از محارم خود اجازه بگیرند. قانون جدید به این محدودیت‌ها پایان داد و شرکت‌ها را از قرار دادن مجوز قیم به عنوان شرط استخدام منع کرد.

بسیاری از این اصلاحات بخشی از چشم‌انداز عربستان سعودی ۲۰۳۰ بود. یکی از ستون‌های کلیدی استراتژی اقتصادی این برنامه، افزایش مشارکت زنان در نیروی کار به ۳۰ درصد تا سال ۲۰۳۰ بود.  در شش سال گذشته، اصلاحات دولت همچنین روشن کرده است که کدام صنایع به روی زنان باز است و زنان در چه ساعاتی می‌توانند کار کنند، آزار جنسی را جرم انگاری کرده، حقوق برابر و مزایای بازنشستگی را تضمین کرده و کارفرمایان را از اخراج کارگران باردار منع کرده است. تعداد زنان شاغل در بخش خصوصی در حال حاضر هشت برابر بیشتر از ده‌ها سال پیش است. سهم زنان شاغل عربستان سعودی در بخش دولتی به یک سوم کاهش یافته است در حالی که نسبت کارگران مرد سعودی شاغل در بخش دولتی بالای ۵۰ درصد باقی مانده است. شاخص زنان، تجارت و قانون بانک جهانی که برابری جنسیتی کشور‌ها را در قوانین کار اندازه‌گیری می‌کند، امتیاز عربستان سعودی را از ۲۹ از ۱۰۰ در سال ۲۰۱۱ به ۷۱ در سال ۲۰۲۳ افزایش داد که یکی از بزرگترین دستاورد‌ها برای هر کشوری در ۵۰ سال گذشته است..

یک نظرسنجی در سال ۲۰۲۰ توسط اقتصاددانان لئوناردو برشتین، الساندرا ال. گونزالس و دیوید‌یاناگیزاوا-دروت نشان داد که بیش از ۸۰ درصد از مردان سعودی از زنانی که خارج از خانه کار می‌کنند، حمایت می‌کنند. شرکت‌های بخش خصوصی تجربه بسیار کمی در مدیریت کارگران زن داشتند. بسیاری از کارفرمایان در پاسخ به نظرسنجی سال ۲۰۱۹ که من با کلودیا ایگر، تیمو فتزر و صالح آلوداینی انجام دادم، گزارش دادند که در مورد نحوه رعایت مقررات مربوط به زنان در محل کار و مطابقت با ترجیحات کارمندان در مورد تفکیک جنسیتی سردرگم هستند. استخدام کارگران زن چالش‌هایی فراتر از کشف نحوه ایجاد و مدیریت فضا‌های کاری با جنسیت مختلط ایجاد کرده است: کارفرمایان گزارش کردند که باید استراتژی‌های استخدام خود را گسترش دهند، سیاست‌های منابع انسانی خود را ارتقا دهند، ساختار‌های سازمانی خود را تطبیق دهند و حتی فرهنگ‌های شرکتی خود را تغییر دهند. این موانع ممکن است توضیح دهد که چرا حدود یک سوم از شرکت‌های سعودی ترجیح داده‌اند که تماماً مرد باشند.

چندین راه کلیدی وجود دارد که سیاست‌گذاران می‌توانند از اشتغال زنان حمایت کنند. رهبران عربستان سعودی باید به این موضوع ادامه دهند که مشارکت زنان در بازار کار بسیار مهم است. دولت‌های منطقه‌ای و شهری نیز باید بیشتر تلاش کنند تا روشن کنند که از گسترش اشتغال زنان حمایت می‌کنند.

زنان همچنین در حین ایجاد مشاغل به حمایت عملی نیاز دارند. عربستان سعودی هنوز فاقد زیرساخت برای حمایت از رشد سریع اشتغال زنان است. بسیاری از مادران سعودی در پاسخ به نظرسنجی سال ۲۰۱۸ که من با پاتریشیا کورتس و کلودیا گلدین انجام دادم، گفتند که عدم مراقبت از کودک دلیلی است که آن‌ها به دنبال شغل نمی‌گردند. افزودن مراکز پیش دبستانی و گسترش دسترسی به مهدکودک‌ها به مادران کمک می‌کند تا زمانی که فرزندانشان جوان هستند در نیروی کار بمانند.

شرکت‌های سعودی می‌خواهند زنان را استخدام کنند اما نگران هستند که انجام این کار بسیار پرهزینه و خطرناک باشد. دولت عربستان می‌تواند به شرکت‌های خصوصی کمک کند تا با ارائه کمک‌های بلاعوض برای ارتقای محل کار، هزینه‌های اولیه حمایت از تلاش‌های جذب نیرو و ارائه آموزش برای افسران منابع انسانی را جبران کنند. پس از تغییر لرزه‌ای در فرصت‌های کاری زنان در دهه گذشته، چالش این است که اطمینان حاصل کنیم که پیشرفت پایدار است.

تهران، خیابان انقلاب اسلامی، چهار راه ولیعصر(عج)

تماس: ۹۳۵۳۲۷۲۷۶۳
محورهای موضوعی
محیط شناسی روابط فرهنگی