محیط شناسی روابط فرهنگی

رهبری سوم جمهوری اسلامی ایران:بازگشت محافظه کاران عملگرا

یکشنبه ۱۴۰۳/۰۲/۲۳
نویسنده:

پیروزی احمدی نژاد در انتخابات؛ به جای قدرت بخشیدن به محافظه کارانی که بیشتر با او نزدیک بودند، به درگیری درونی میان گروه های محافظه کار رقیب منجر شد. علاوه بر نتایج فاجعه بار سیاسی داخلی، ریاست جمهوری احمدی نژاد اوضاع را برای سیاست خارجی کشور بدتر کرد. در راستای…

پیروزی احمدی نژاد در انتخابات؛ به جای قدرت بخشیدن به محافظه کارانی که بیشتر با او نزدیک بودند، به درگیری درونی میان گروه های محافظه کار رقیب منجر شد. علاوه بر نتایج فاجعه بار سیاسی داخلی، ریاست جمهوری احمدی نژاد اوضاع را برای سیاست خارجی کشور بدتر کرد.

در راستای تلاش برای مهار حرکت تهاجمی فزاینده ایران به سمت سلاح‌های هسته‌ای در سال 2012، دولت اوباما تحریم‌های فوق‌العاده سختی را اعمال کرد که به توانایی تهران برای صادرات نفت ضربه زد و به بحران مالی منجر شد. سیاست‌های راهبردی ایران را در قبال خاورمیانه به چالش کشید. قیام بهار عربی در سوریه، متحد اصلی تهران، به یک جنگ داخلی تمام عیار تبدیل شد. فروپاشی احتمالی حکومت بشار اسد، تلاش‌های جمهوری اسلامی برای توسعه یک حوزه نفوذ پیوسته تا مدیترانه شرقی را تهدید می‌کند. این فشار اضافی بر منابع محدود بود تا جایی که ایرانی ها دیگر نمی توانستند بین سیاست خارجی تهاجمی خود و حفظ ثبات اقتصادی سیاسی در داخل تعادل برقرار کنند.

آیت الله خامنه ای می دانست که کشور دیگر نمی‌تواند از مذاکره جدی با آمریکا اجتناب کند. دومین و آخرین دوره متوالی احمدی نژاد تقریباً به پایان رسیده بود و رهبر معظم انقلاب به دولتی نیاز داشت که بتواند به اندازه کافی عملگرا باشد تا بتواند با واشنگتن به توافق برسد، اما بدون دادن امتیازات زیاد. رهبری سیاسی جدید نیز برای تثبیت سیاست داخلی پس از هشت سال پر فراز و نشیب احمدی نژاد مورد نیاز بود. ولی فقیه چاره‌ای جز بازگشت به محافظه کاران عملگرای رفسنجانی نداشت و از نامزدی رئیس سابق امنیت ملی و مذاکره کننده ارشد هسته ای حسن روحانی حمایت کرد. حمایت از روحانی، که کاملاً محبوب بود، همچنین امکان تنظیم مجدد را برای عموم مردمی که از حمایت حاکمیت از احمدی‌نژاد ناراضی بودند، به ویژه با توجه به واکنش‌های عمومی پس از انتخابات 2009 فراهم می‌کرد. درخواست روحانی برای کاهش تنش با غرب برای خروج کشور از رژیم سخت‌گیرانه تحریم‌ها و هدایت آن به سمت رشد اقتصادی با الزامات حاکمیت در آن زمان مطابقت داشت. نظم سیاسی موجود را تضعیف نمی کند و منافع رژیم را در مذاکرات با ایالات متحده که همه جناح ها بر ضرورت آن توافق داشتند، نمایندگی می کند.

توافق هسته ای

نظام به محمدجواد ظریف وزیر امور خارجه و تیم مذاکره‌کننده‌اش برای تضمین لغو تحریم‌ها از طریق مذاکرات هسته‌ای نیاز داشت، اما نهادهای امنیتی نمی‌خواستند ظاهری از عادی‌سازی روابط با واشنگتن داشته باشند، زیرا می‌ترسیدند که این امر به تضعیف نظام منجر شود. محافظه‌کاران عمل‌گرا و متحدان اصلاح‌طلب آنها این دیدگاه را درباره روحانیون  تندرو و سپاه  نداشتند، اما همه جناح‌ها موافق بودند که نمی‌خواهند برنامه هسته‌ای را در ازای امتیازات اقتصادی خفه کنند.

با تغییر موازنه قوا بین روحانیت و سپاه به شدت به نفع دومی، خط گسل جدید نظام بین سپاه و دولت روحانی بود. در حالی که سپاه از مذاکرات هسته ای حمایت می کرد، عمیقاً نگران بود که هرگونه توافقی منجر به کاهش نفوذ آن بر اقتصاد شود. روحانی که مایل به همکاری با سپاه در تلاش‌های آن برای ایفای نقش در احیای اقتصادی بود، همچنین می‌خواست حجم نفوذ بی حد و حصری  را که سپاه در اقتصاد سیاسی کشور به‌دست آورده بود، پس بزند. کاهش نفوذ سپاه و حفظ برتری روحانی به نفع  آیت الله خامنه‌ای بود و به همین دلیل از دستور کار روحانی حمایت کرد. در عرض یک ماه از روی کار آمدن دولت جدید، رهبر انقلاب از سپاه خواست تا از سیاست دوری کند. دستور کار آزادسازی اقتصادی روحانی، کشور را با اقتصاد جهانی ادغام می‌کند نگران بود و اینجاست که منافع آن با منافع سپاه همگرا می‌شود. مرز بین محافظه کاری عملگرا و اصلاح طلبی همیشه مبهم بود. روحانی به عنوان یک محافظه‌کار میانه‌رو نسبت به بسیاری از کسانی که در طیف سیاسی طرف او بودند، به چپ نزدیک‌تر بود. ظهور سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به عنوان یک جناح اقتصادی سیاسی، شکاف بین دین‌سالاران ایران و رهبری منتخب آن را تغییر داد. زمانی که دولت روحانی مذاکرات رسمی هسته ای را با دولت اوباما در اواخر سال 2013 آغاز کرد، علی رغم سابقه همکاری نزدیک سپاه با روحانی در زمینه امنیت ملی، سپاه به عنوان مخالف اصلی طبقه سیاسی منتخب غیرنظامی جایگزین روحانیت شد. روحانیون بسیار تأثیرگذار باقی ماندند، اما آنها دیگر نیروی محرکه در جمهوری اسلامی نبودند.

توافق 2015 با هدف از بین بردن برنامه تسلیحات هسته ای ایران در ازای لغو تحریم ها، موقعیت دولت روحانی را در داخل تقویت کرد. با این حال، مذاکرات با دولت اوباما، جنگ قدرت داخلی را تشدید کرد، ترس در میان محافظه‌کران مبنی بر اینکه تماس فزاینده بین تهران و واشنگتن باعث سرنگونی جمهوری  اسلامی خواهد شد. آیت الله خامنه‌ای نسبت به "نفوذ" آمریکا از طریق مقامات ارشد دولتی که به گفته او مایل به همکاری نبودند، اما رفتارشان به تلاش‌های آمریکا برای تضعیف رژیم از درون کمک کرد، هشدار داد.

برچسب ها:
تهران، خیابان انقلاب اسلامی، چهار راه ولیعصر(عج)

تماس: ۹۳۵۳۲۷۲۷۶۳
محورهای موضوعی
محیط شناسی روابط فرهنگی